Član 5 - Obaveze država i dužna pažnja
Član 3 – Definicije
Član 5 - Obaveze država i dužna pažnja
Član 7 - Sveobuhvatne i koordinisane politike
Član 8 - Finansijska sredstva
Član 9 - Nevladine organizacije i civilno društvo
Član 10 - Koordinaciono tijelo
Član 11 - Prikupljanje podataka i istraživanje
Član 15 - Obuka stručnjaka
Član 16 - Programi preventivne intervencije i programi za rad s učiniocima nasilja
Član 18 - Opšte obaveze
Član 19 - Informisanje
Član 20 - Opšte usluge podrške
Član 21 - Pomoć prilikom ulaganja pojedinačnih/kolektivnih žalbi
Član 22 - Specijalizirane usluge podrške
Član 23 - Sigurne kuće
Član 24 - SOS telefoni
Član 25 - Podrška za žrtve seksualnog nasilja
Član 26 - Zaštita i podrška za djecu svjedoke
Član 27 - Prijavljivanje
Član 28 - Prijavljivanje stručnjaka
Član 29 - Građanske parnice i pravni lijekovi
Član 30 - Naknada
Član 31 - Starateljstvo, pravo na posjetu i sigurnost
Član 32 - Građanske posljedice prinudnih brakova
Član 33 - Psihičko nasilje
Član 34 - Proganjanje
Član 35 - Fizičko nasilje
Član 36 - Seksualno nasilje, uključujući silovanje
Član 37 - Prinudni brak
Član 38 - Genitalno sakaćenje žena
Član 39 - Prinudni abortus i prinudna sterilizacija
Član 40 - Seksualno uznemiravanje
Član 41 - Pomaganje odnosno podstrekivanje i pokušaj
Član 42 - Neprihvatljiva opravdanja za krivična djela, uključujući i djela počinjena u ime tzv. časti
Član 43 - Važenje krivičnih djela
Član 44 - Nadležnost
Član 45 - Sankcije i mjere
Član 46 - Otežavajuće okolnosti
Član 47 - Presude treće članice
Član 48 - Zabrana procesa obaveznog alternativnog rješavanja sporova odnosno određivanja kazne
Član 49 - Opšte obaveze
Član 50 - Neposredni odgovor, prevencija i zaštita
Član 51 - Procjena rizika i upravljanje rizikom
Član 52 - Hitne mjere zaštite
Član 53 - Mjere zabrane prilaska odnosno zaštite
Član 54 - Istrage i dokazi
Član 55 - Postupci ex parte i ex officio
Član 56 - Mjere zaštite
Član 57 - Pravna pomoć
 
Član 5 - Obaveze država i dužna pažnja
Član 3 – Definicije
Član 5 - Obaveze država i dužna pažnja
Član 7 - Sveobuhvatne i koordinisane politike
Član 8 - Finansijska sredstva
Član 9 - Nevladine organizacije i civilno društvo
Član 10 - Koordinaciono tijelo
Član 11 - Prikupljanje podataka i istraživanje
Član 15 - Obuka stručnjaka
Član 16 - Programi preventivne intervencije i programi za rad s učiniocima nasilja
Član 18 - Opšte obaveze
Član 19 - Informisanje
Član 20 - Opšte usluge podrške
Član 21 - Pomoć prilikom ulaganja pojedinačnih/kolektivnih žalbi
Član 22 - Specijalizirane usluge podrške
Član 23 - Sigurne kuće
Član 24 - SOS telefoni
Član 25 - Podrška za žrtve seksualnog nasilja
Član 26 - Zaštita i podrška za djecu svjedoke
Član 27 - Prijavljivanje
Član 28 - Prijavljivanje stručnjaka
Član 29 - Građanske parnice i pravni lijekovi
Član 30 - Naknada
Član 31 - Starateljstvo, pravo na posjetu i sigurnost
Član 32 - Građanske posljedice prinudnih brakova
Član 33 - Psihičko nasilje
Član 34 - Proganjanje
Član 35 - Fizičko nasilje
Član 36 - Seksualno nasilje, uključujući silovanje
Član 37 - Prinudni brak
Član 38 - Genitalno sakaćenje žena
Član 39 - Prinudni abortus i prinudna sterilizacija
Član 40 - Seksualno uznemiravanje
Član 41 - Pomaganje odnosno podstrekivanje i pokušaj
Član 42 - Neprihvatljiva opravdanja za krivična djela, uključujući i djela počinjena u ime tzv. časti
Član 43 - Važenje krivičnih djela
Član 44 - Nadležnost
Član 45 - Sankcije i mjere
Član 46 - Otežavajuće okolnosti
Član 47 - Presude treće članice
Član 48 - Zabrana procesa obaveznog alternativnog rješavanja sporova odnosno određivanja kazne
Član 49 - Opšte obaveze
Član 50 - Neposredni odgovor, prevencija i zaštita
Član 51 - Procjena rizika i upravljanje rizikom
Član 52 - Hitne mjere zaštite
Član 53 - Mjere zabrane prilaska odnosno zaštite
Član 54 - Istrage i dokazi
Član 55 - Postupci ex parte i ex officio
Član 56 - Mjere zaštite
Član 57 - Pravna pomoć
 
Član 5 - Obaveze država i dužna pažnja
1. Članice će se suzdržati od učešća u bilo kakvom činu nasilja nad ženama i osigurati da državni organi, zvaničnici, službenici, ustanove i drugi akteri koji nastupaju u ime države postupaju u skladu s ovom obavezom.

2. Članice će preduzeti neophodne zakonodavne odnosno druge mjere da s dužnom pažnjom spriječe, istraže, kazne i osiguraju reparaciju za djela nasilja obuhvaćena ovom konvencijom koja učine akteri koji ne istupaju u ime države.
 
0 - pitanja nisu regulisana zakonom / politike ili postojeće odredbe nisu u skladu sa standardima Konvencije (standardi Konvencije smatraju se minimalnim standardima);
1 - uporište u zakonima postoji, ali ne zadovoljava standarde Konvencije (normativno i / ili u primjeni);
2 - standard Konvencije dostignut u zakonima, ili je blizu dostizanja standarda;
3 - standard Konvencije dostignut i u primjeni, ili je blizu dostizanja standarda;
4 - pitanje u zemlji riješeno je na bolji način nego što je utvrđeno standardima Konvencije.
Opšta procjena čl. 5 Obaveze država i dužna pažnja
Poređenje između država čl. 5 Obaveze država i dužna pažnja
PITANJA
 
a. Ako postoje definicije o nasilju prema ženama i nasilju u porodici, kakvu vrstu državne odgovornosti one podrazumjevaju? Da li je to pozitivna obaveza – da se spriječi, istraži, kazni i obezbjedi reparacija za žrtve uz potpunu posvećenost (da se zaštite žrtve tih akata uz pomoć nedržavnih aktera) – ili negativna obaveza – da se uzdrže od ovih akcija kada istupaju u ime države?
Odgovor: Odredbe entitetskih zakona o zaštiti od nasilja u porodici (definicije nasilja u porodici iz predmetnih zakona detaljno su obrađene u okviru analize usklađenosti domaćih zakona i politika sa članom 3. Istanbulske konvencije) podrazumijevaju da nadležni državni organi imaju pozitivnu obavezu da sa dužnom pažnjom preduzmu sve neophodne mjere da spriječe, istraže, kazne i osiguraju reparaciju za djela nasilja u porodici, odnosno da zaštite žrtve od nasilja u porodici koje čine privatna lica.
PLUS
a. Ako postoje definicije o nasilju prema ženama i nasilju u porodici, kakvu vrstu državne odgovornosti one podrazumjevaju? Da li je to pozitivna obaveza – da se spriječi, istraži, kazni i obezbjedi reparacija za žrtve uz potpunu posvećenost (da se zaštite žrtve tih akata uz pomoć nedržavnih aktera) – ili negativna obaveza – da se uzdrže od ovih akcija kada istupaju u ime države?
Odgovor: Odredbe entitetskih zakona o zaštiti od nasilja u porodici (definicije nasilja u porodici iz predmetnih zakona detaljno su obrađene u okviru analize usklađenosti domaćih zakona i politika sa članom 3. Istanbulske konvencije) podrazumijevaju da nadležni državni organi imaju pozitivnu obavezu da sa dužnom pažnjom preduzmu sve neophodne mjere da spriječe, istraže, kazne i osiguraju reparaciju za djela nasilja u porodici, odnosno da zaštite žrtve od nasilja u porodici koje čine privatna lica. S bzirom na to da standard dužne pažnje podrazumijeva obavezu koja se odnosi na sredstvo, a ne obavezu koja se odnosi na cilj1, proizilazi da je standard zadovoljen kada su sve neophodne mjere preduzete od strane odgovornih nadležnih organa. Pozitivna obaveza postupanja sa dužnom pažnjom od strane nadležnih organa sadržana je već u svrsi entitetskih zakona o zaštiti od nasilja u porodici, a to je pružanje najdjelotvornije zaštite žrtvama sprečavanjem i suzbijanjem nasilja u porodici2. Zakon o zaštiti od nasilja u porodici Republike Srpske u članu 9 propisuje da zaštitu, pomoć i podršku žrtvama nasilja u porodici (bez obzira na to da li je protiv učinioca pokrenut krivični ili prekršajni postupak) dužni su pružiti subjekti zaštite u koje spadaju: policija, tužilaštvo, centri za socijalni rad, odnosno službe socijalne zaštite, zdravstvene i obrazovne ustanove i nadležni sud. Dalje, u članu 11. navodi se da su subjekti zaštite dužni bez odlaganja obezbijediti hitno rješavanje predmeta nasilja u porodici, vodeći računa da su interes i dobrobit žrtve prioritet u tim postupcima. Takođe, isti član obavezuje subjekte zaštite na međusobnu saradnju i razmjenu potrebnih podataka i informacija. Konačno, zakon razrađuje postupak ostvarivanja zaštite žrtava nasilja u porodici; od postupanja policije po prijemu prijave o nasilju i obavezi obavještavanja centra za socijalni rad i nadležnog tužioca, do radnji koje preduzimaju centri za socijalni rad, zdravstvene ustanove i tužilaštvo3.
Zakon o zaštiti od nasilja u porodici FBiH takođe razrađuje pozitivne obaveze postupanja nadležnih organa u slučajevima nasilja u porodici i multidisciplinarni pristup u postupku zaštite žrtve nasilja. Naglasak je stavljen na dužnosti prijavljivanja nasilja u porodici za sve organe, ustanove i subjekte koji su obavezni provoditi zakon i pružati zaštitu od nasilja u porodici, sa detaljno propisanim obavezama postupanja policijske uprave i organa starateljstva u slučajevima nasilja u porodici. Kao posebnost u odnosu na istoimeni zakon u RS, u članu 39 normirana je obaveza za nadležne institucije i pravosudne organe za područje jedne ili više opština da potpišu protokole o saradnji kojim će se utvrditi međusobna prava i obaveze u postupku prijavljivanja slučajeva nasilja u porodici, pružanje zaštite žrtvama nasilja u porodici, te rad sa nasilnicima. Takođe, s obzirom na teritorijalnu podjelu i unutrašnju organizaciju vlasti u FBiH, određeno je da su vlade kantona u obavezi donositi dvogodišnje programe mjera za prevenciju, zaštitu i borbu protiv nasilja u porodici za područje kantona4.
Navedena regulativa upućuje da su zakonodavci u oba entiteta u BiH nedvosmisleno propisali pozitivna zaduženja u pristupu nadležnih organa na pružanju zaštite žrtvi nasilja u porodici, koja su u skladu sa međunarodnim standardom dužne pažnje u kontekstu sprečavanja nasilja nad ženama i nasilja u porodici.
Kada je u pitanju osiguranje reparacije za djela nasilja u porodici – kao sastavne komponente postupanja u skladu sa standardom dužne pažnje – u kontekstu nasilja u porodici zakonodavstvo u BiH žrtvi omogućava naknadu štete, koja se ostvaruje u postupku pred sudom. Ostale komponente reparacije, koje podrazumijevaju povratak u pređašnje stanje, rehabilitaciju i garanciju neponavljanja nisu predviđene, odnosno regulisane domaćim pravnim aktima.
Povodom ostvarivanja naknade štete, primjenjuju se odredbe relevantnih krivičnih zakona ili Zakona o obligacionim odnosima. Krivični zakoni omogućavaju oštećenoj da ostvari imovinskopravni zahtjev za naknadu štete u okviru krivičnog postupka ili alternativno predviđaju upućivanje oštećene na parnični postupak za nadoknadu štete5. Ostvarivanje naknade štete u okviru krivičnog ili parničnog postupka se oslanja na odredbe Zakona o obligacionim odnosima koje predviđaju naknadu štete u slučaju tjelesne povrede ili narušenja zdravlja (podrazumijeva naknadu troškova oko liječenja i drugih potrebnih troškova s tim u vezi i zarade izgubljene zbog nesposobnosti za rad za vrijeme liječenja) i/ili novčanu naknadu (podrazumijava naknadu za pretrpljene fizičke bolove, za pretrpljene duševne bolove zbog umanjenja životne aktivnosti, naruženosti, povrede ugleda, časti, slobode ili prava ličnosti, smrti bliskog lica kao i za strah)6. Konačno, po pitanju državnog tijela obaveznog da postupa sa dužnom pažnjom za pružanje reparacije za pretrpljeno nasilje u porodici, nadležni sudovi su ti koji utvrđuju pravičnu naknadu za pretrpljenu štetu žrtve nasilja.
MINUS
b. Postoji li postupak koji bi obezbjedio da standarde potpune posvećenosti prate organi koji su odgovorni za: (a) spriječavanje, (b) zaštitu, (c) istragu, (d) kažnjavanje i/lii (e) obezbjeđivanje reparacije za djela nasilja prema ženama i nasilja u porodici? Ako postoji, navedite vrstu postupka, uključujući i drugostepeni organ koji preispituje rezultate, ko pokreće postupak, i na osnovu čega, koja je vrsta postupka u pitanju – upravni ili sudski postupak, da li žrtve nemara i/ ili zlostavljanja imaju na raspolaganju sudsku zaštitu.
Odgovor: Zakonodavstvo na svim nivoima vlasti u BiH reguliše procedure odgovornosti nadležnih tijela i lica koje osiguravaju da organi vlasti preduzimaju radnje u skladu sa pozitivnim obavezama koje proizilaze iz poštovanja standarda dužne pažnje. Procedure koje obezbjeđuju postupanje nadležnih organa u skladu sa pozitivnim obavezama propisane su različitim zakonima koji regulišu rad odgovarajućih strukovnih organa, dok se odgovornost službenih lica utvrđuje u okvirima krivičnog i disciplinskog (odnosno administrativnog) postupka.
PLUS
b. Postoji li postupak koji bi obezbjedio da standarde potpune posvećenosti prate organi koji su odgovorni za: (a) spriječavanje, (b) zaštitu, (c) istragu, (d) kažnjavanje i/lii (e) obezbjeđivanje reparacije za djela nasilja prema ženama i nasilja u porodici? Ako postoji, navedite vrstu postupka, uključujući i drugostepeni organ koji preispituje rezultate, ko pokreće postupak, i na osnovu čega, koja je vrsta postupka u pitanju – upravni ili sudski postupak, da li žrtve nemara i/ ili zlostavljanja imaju na raspolaganju sudsku zaštitu.
Odgovor: Zakonodavstvo na svim nivoima vlasti u BiH reguliše procedure odgovornosti nadležnih tijela i lica koje osiguravaju da organi vlasti preduzimaju radnje u skladu sa pozitivnim obavezama koje proizilaze iz poštovanja standarda dužne pažnje. Procedure koje obezbjeđuju postupanje nadležnih organa u skladu sa pozitivnim obavezama propisane su različitim zakonima koji regulišu rad odgovarajućih strukovnih organa, dok se odgovornost službenih lica utvrđuje u okvirima krivičnog i disciplinskog (odnosno administrativnog) postupka.
Kada je u pitanju utvrđivanje potencijalne krivične odgovornosti službenih lica koja postupaju u slučajevima nasilja u porodici, krivični zakoni FBiH, RS i BD sadrže krivična djela protiv službene dužnosti, čime se u slučaju izvršenja ovih djela predviđa utvrđivanje odgovornosti u okviru krivičnog postupka. Relevantna krivična djela protiv službene dužnosti, koja se mogu dovesti u vezu sa nasiljem u porodici, su: zloupotreba službenog položaja ili ovlašćenja7, nesavjestan rad u službi8, povreda ljudskog dostojanstva zloupotrebom službenog položaja ili ovlašćenja9, te povreda zakona od strane sudije10.
Sam krivični postupak isključivo pokreće tužilac, u skladu sa principom akuzatornosti krivičnog gonjenja, čime se ne ostavlja prostor žrtvi da inicira krivičnu proceduru utvrđivanja odgovornosti službenog lica za kršenje zakonskih obaveza ili nepridržavanje obavezujućih procedura u pružanju zaštite žrtvi nasilja u porodici. S druge strane, žrtvi je ostavljena mogućnost pokretanja administrativne procedure, odnosno ulaganja pritužbe organu unutar kojeg je lice za koje se tvrdi da je odgovorno za težu povredu radne dužnosti (npr. zlostavljanje ili grubo zanemarivanje obaveza) zaposleno.
Pored krivičnopravne procedure, kao što je već napomenuto, postoji i utvrđivanje odgovornosti službenih lica koja postupaju povodom nasilja u porodici u okviru disciplinskog postupka koji se preduzima od strane institucije, ustanove ili državnog organa u kojem odgovorno službeno lice izvršava zadatke i dužnosti. Disciplinski postupak normiraju pojedinačni zakoni i podzakonski akti koji se bave regulisanjem najšireg spektra odnosa unutar pojedine institucije/organa/ustanove koja ima ulogu subjekta zaštite od nasilja u porodici. S obzirom na prisutnost velikog broja pravnih akata i značajnog broja lokalnih ustanova ili organa kojima je data obaveza postupanja u slučajevima nasilja u porodici, ova analiza će se ograničiti na najkraće predstavljanje procedura odgovornosti isključivo u oblastima postupanja policije, tužilaštva i suda – kao glavnih subjekata zaštite od nasilja u porodici iz vizure odgovora krivičnopravnog i represivnog sistema koji je zadužen da spriječi, istraži, kazni i osigura naknadu štete žrtvama nasilja u porodici.
Kada je u pitanju utvrđivanje odgovornosti policije za (ne)preduzete radnje u vezi pružanja zaštite od nasilja u porodici, entitetski zakoni o policijskim službenicima propisuju da krivična odgovornost za krivično djelo ne isključuje disciplinsku odgovornost policijskog službenika ukoliko činjenje krivičnog djela takođe predstavlja povredu radne ili službene dužnosti11.
Oba zakona o policijskim službenicima propisuju mogućnost pokretanja internog disciplinskog postupka za teže povrede radne dužnosti, te izricanje disciplinskih sankcija od strane disciplinske komisije nakon provedenog postupka. Disciplinski postupak se pokreće na osnovu pritužbe građanina/ke ili po službenoj dužnosti na osnovu zahtjeva odgovarajućeg službenog lica. Pod težim povredama radne dužnosti, između ostalog, smatraju se sljedeće radnje koje se mogu dovesti u vezu sa postupanjem službenog lica u slučaju nasilja u porodici:
- neizvršavanje, nesavjesno, neblagovremeno ili nepažljivo izvršavanje poslova i zadataka
- radnja, odnosno propuštanje radnje kojom se onemogućava, ometa ili otežava izvršenje poslova i zadataka
- nepružanje stručne pomoći građanima u ostvarenju njihovih zakonskih prava
- nepreduzimanje ili nedovoljno preduzimanje mjera u okviru dužnosti neophodnih za osiguranje objekata, lica i povjerenih sredstava i stvari
- sprečavanje građana [...] u ostvarivanju njihovih prava pri podnošenju zahtjeva, žalbi, pritužbi, molbi i drugih podnesaka ili neodlučivanje po tim podnescima u zakonskom roku12.
Dalje, predmetni zakoni predviđaju da su FBiH i RS odgovorne za štetu pričinjenu fizičkim i pravnim licima kao rezultat postupanja policijskih službenika u izvršenju ili vezano za izvršenje službenih zadataka, te da entiteti imaju pravo tražiti nadoknadu štete isplaćene trećim licima od policijskog službenika, ako je prouzrokovana šteta posljedica grube nepažnje ili namjere ili neovlašćenih radnji policijskog službenika.13 Takođe, na nivou Republike Srpske i nivou kantona u Federaciji BiH, dodatno i detaljnije su razrađene procedure administrativne odgovornosti policije kroz donošenje podzakonskih akata o disciplinskoj odgovornosti policijskih službenika.14
U vezi rada nadležnih nosilaca i nositeljica tužilačke i sudijske funkcije, Zakon o visokom sudskom i tužilačkom vijeću BiH određuje proceduru utvrđivanja disciplinske odgovornosti istih. Disciplinski postupak se pokreće momentom podnošenja pritužbe od strane građana/ki ili pokretanjem istrage po službenoj dužnosti. Visoko sudsko i tužilačko vijeće BiH (u daljem tekstu: Vijeće), kako bi olakšalo pravno neukim licima podnošenje pritužbi izdalo je posebno uputstvo o podnošenju pritužbi protiv sudija i tužilaca u Bosni i Hercegovini, Federaciji Bosne i Hercegovine, Republici Srpskoj i Brčko Distriktu Bosne i Hercegovine, te je omogućilo i online podnošenje pritužbi putem zvanične e-mail adrese Vijeća. Ured disciplinskog tužioca je ovlašćeni organ Vijeća za postupanje povodom pritužbi i provođenje istraga, dok sam disciplinski i žalbeni postupak vode prvostepena i drugostepena disciplinska komisija.
Propisano je da su “sudija, tužilac, dodatni sudija ili sudija-porotnik, uključujući i predsjednike sudova, glavne tužioce i njihove zamjenike, disciplinski odgovorni za zakonom propisane disciplinske prekršaje koje su učinili s umišljajem ili iz nehata”15. Zakon sadrži taksativne liste disciplinskih prekršaja sudija i tužilaca, od kojih većina pobrojanih prekršaja može biti relevantna u kontekstu postupanja sudija i tužioca u vezi sa predmetima nasilja u porodici16.
Takođe, sudovi unutar BiH su internim pravnim aktima razradili procedure utvrđivanja odgovornosti radnika u sudu za nepravilnosti u radu, te obavezu prosljeđivanja pritužbi stranaka na rad sudija i predsjednika suda Visokom sudskom i tužilačkom vijeću na dalje postupanje17, a u skladu sa obavezama koje proizilaze iz odgovarajućih zakona koji regulišu rad sudova18.
MINUS
c. Da li je u posljednje dvije godine pokrenut ijedan postupak protiv pojedinaca – državnih zvaničnika – za kršenje standarda potpune posvećenosti kod slučajeva nasilja prema ženama i u porodici? Ako je odgovor potvrdan, navedite te slučajeve nasilja prema ženama i u porodici te sprovedene pravne postupke (tip postupka, organ nadležan za slučajeve potpune posvećenosti, ishod postupka, koja je godina u pitanju).
Odgovor: Kada su u pitanju provedeni sudski krivični i/ili disciplinski postupci protiv odgovornih službenih lica za povrede radne dužnosti, odnosno nepostupanje u skladu sa standardom dužne pažnje u slučajevima nasilja nad ženama i nasilja u porodici, autori ove studije nisu pronašli izvor informacija ovoga tipa, koji bi otkrio postojanje, te broj i ishod ovih postupaka. Indikativno je da se statistika po ovom pitanju ne vodi niti objedinjuje od strane određenog organa ni na jednom nivou vlasti u BiH.
PLUS
c. Da li je u posljednje dvije godine pokrenut ijedan postupak protiv pojedinaca – državnih zvaničnika – za kršenje standarda potpune posvećenosti kod slučajeva nasilja prema ženama i u porodici? Ako je odgovor potvrdan, navedite te slučajeve nasilja prema ženama i u porodici te sprovedene pravne postupke (tip postupka, organ nadležan za slučajeve potpune posvećenosti, ishod postupka, koja je godina u pitanju).
Odgovor: Kada su u pitanju provedeni sudski krivični i/ili disciplinski postupci protiv odgovornih službenih lica za povrede radne dužnosti, odnosno nepostupanje u skladu sa standardom dužne pažnje u slučajevima nasilja nad ženama i nasilja u porodici, autori ove studije nisu pronašli izvor informacija ovoga tipa, koji bi otkrio postojanje, te broj i ishod ovih postupaka. Indikativno je da se statistika po ovom pitanju ne vodi niti objedinjuje od strane određenog organa ni na jednom nivou vlasti u BiH. Samim tim, čak i ukoliko se ova vrsta statistike vodi od određenih inokosnih organa koji provode postupke utvrđivanja odgovornosti službenih lica (npr. nadležni sud), te je do iste moguće doći sistemom pojedinačnih upita, opravdano je zaključiti da ovakva statistika nije pristupačna široj javnosti u BiH.
Dalje, u skladu sa nalazima koji proizilaze iz raspoloživih relevantnih istraživanja19 nema podataka o pokrenutim sudskim postupcima protiv državnih i javnih službenika/ca zbog kršenja standarda dužne pažnje u slučajevima nasilja nad ženama i nasilja u porodici pred sudovima u BiH. Takođe, predmetna istraživanja ne dotiču se provedenih disciplinskih postupaka protiv odgovornih službenih lica zaposlenih u organima vlasti ili javnim ustanovama u slučajevima nasilja u porodici.
Kada je u pitanju postupanje međunarodnih pravosudnih tijela protiv države BiH u slučajevima kršenja ljudskih prava žena žrtava nasilja od strane države, odnosno odgovornih državnih službenika koji vrše javnu vlast, do sada je jedan slučaj protiv države Bosne i Hercegovine bio predmet postupanja Evropskog suda za ljudska prava. S druge strane, do sada nije bilo postupanja i razmatranja predstavki protiv države BiH od strane CEDAW Komiteta, povodom kršenja ženskih ljudskih prava državljanki BiH zaštićenih Konvencijom o ukidanju svih oblika diskriminacije žena (CEDAW).
Evropski sud za ljudska prava u jedinom slučaju u kojem je postupao, razmatrao je predmet Šobota-Gajić protiv BiH20, povodom kojeg je donio presudu koja je utvrdila kršenje prava na poštovanje privatnog i porodičnog života, odnosno člana 8 Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda. Utvrđeno kršenje ticalo se prava na poštovanje porodičnog života aplikantice do kojeg je došlo kao posljedica neuspjeha nadležnih lokalnih vlasti (u Gradišci) da preduzmu sve neophodne mjere kako bi omogućili ponovno sjedinjenje aplikantice sa njenim sinom. Naime, činjenice slučaja otkrile su da je aplikantica nakon razvoda braka u kojem je tvrdila da je trpila nasilje u porodici od strane supruga, dobila starateljstvo nad zajedničkim sinom i kćerkom. Bivši suprug aplikantice ja zatim oteo sina, koji je nakon nastupjele smrti supruga/oca preostalo vrijeme proveo sa bakom (očevom majkom), dok je majka u četvorogodišnjem periodu sve vrijeme neuspješno tražila izvršenje pravosnažnih sudskih presuda koje su u međuvremenu bile donesene u njenu korist u uzastopnim krivičnim i izvršnim postupcima. Konačno, sin je predat na brigu majci od strane nadležnih lokalnih ustanova, za koje je sud u Strazburu utvrdio da su potpuno zakazale u provođenju efikasnih i blagovremenih postupaka i mjera povodom dosuđenog prava majke na starateljstvo, čime je konačno utvrđena povreda prava na poštovanje porodičnog života aplikantice. Povreda je utvrđena tako što su lokalni organi vlasti prekršili svoje pozitivne obaveze da efikasno izvrše svoje zakonske obaveze i omoguće izvršenje pravosnažnih sudskih presuda u korist aplikantice. Iako činjenice slučaja ukazuju tek na indirektnu vezu sa nasiljem u porodici, sadrže jasne indicije da je aplikantica pretrpila psiho-fizičko nasilje uslijed višegodišnje odvojenosti od sina, a koje je bilo posljedica nepostupanja nadležnih vlasti u skladu sa standardom dužne pažnje.
MINUS
d. Postoje li relevantni dokumenti (kao što su protokoli, profesionalne smjernice itd.) koji bi obezbjedili da se standardi potpune posvećenosti poštuju u slučajevima nasilja prema ženama i u porodici? Ko je izradio ta dokumenta: (a) nadležni organi direktno zaduženi za zaštitu, prevenciju i kažnjavanje nasilja nad ženama i u porodici, (b) organi za nadzor ili praćenje, resorna ministarstva – Ombudsman, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti itd. Da li su to: (a) interni standardi, (b) opšti ili posebni protokoli, (c) smjernice, (d) preporuke itd.? Molimo vas da date komentar na pravnu hijerarhiju i o tome da li su oni pravno obavezujući.
Odgovor: Standardi postupanja nadležnih tijela i lokalnih organa vlasti i organizacija dodatno su razrađeni potpisivanjem i usvajanjem protokola o saradnji/postupanju u slučajevima nasilja u porodici. Protokoli predstavljaju posebnu vrstu sporazuma između više ustanova i organizacija kojima se tijela koja su potpisala protokole obavezuju na multidisciplinarno provođenje konkretno definisanih aktivnosti u slučajevima nasilja u porodici.
PLUS
d. Postoje li relevantni dokumenti (kao što su protokoli, profesionalne smjernice itd.) koji bi obezbjedili da se standardi potpune posvećenosti poštuju u slučajevima nasilja prema ženama i u porodici? Ko je izradio ta dokumenta: (a) nadležni organi direktno zaduženi za zaštitu, prevenciju i kažnjavanje nasilja nad ženama i u porodici, (b) organi za nadzor ili praćenje, resorna ministarstva – Ombudsman, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti itd. Da li su to: (a) interni standardi, (b) opšti ili posebni protokoli, (c) smjernice, (d) preporuke itd.? Molimo vas da date komentar na pravnu hijerarhiju i o tome da li su oni pravno obavezujući.
Odgovor: Standardi postupanja nadležnih tijela i lokalnih organa vlasti i organizacija dodatno su razrađeni potpisivanjem i usvajanjem protokola o saradnji/postupanju u slučajevima nasilja u porodici. Protokoli predstavljaju posebnu vrstu sporazuma između više ustanova i organizacija kojima se tijela koja su potpisala protokole obavezuju na multidisciplinarno provođenje konkretno definisanih aktivnosti u slučajevima nasilja u porodici.
Obaveza potpisivanja protokola o saradnji za područje jedne ili više opština na području Federacije BiH između nadležnih institucija i pravosudnih organa propisana je Zakonom o zaštiti od nasilja u porodici FBiH. Protokoli utvrđuju međusobna prava i obaveze u postupku prijavljivanja slučajeva nasilja u porodici, pružanja zaštite žrtvama nasilja i radu sa nasilnim osobama21. Primjera radi, u Zeničko-dobojskom kantonu u 2010. godini potpisan je Protokol o međusobnoj saradnji u radu na prevenciji i zaštiti žrtava nasilja u porodici, za područje osam opština22 koje djeluju na području kantona. Iste godine potpisan je istoimeni protokol za područje opštine Zenica koji okuplja najširu grupu subjekata zaštite od nasilja u porodici23. Takođe, u 2012. godini potpisan je Protokol o postupanju nadležnih institucija u slučajevima nasilja u porodici za opštine Unsko-sanskog kantona.
Iako u RS ne postoji zakonska obaveza sklapanja protokola nadležnih organa za pružanje zaštite od nasilja u porodici, kao u primjeru zakonodavstva iz Federacije BiH, identičan proces desio se i u Republici Srpskoj. Krajem 2013. godine sklopljen je Opšti protokol o postupanju u slučajevima nasilja u porodici u Republici Srpskoj24, čiji su potpisnici pet nadležnih ministarstava RS (Ministarstvo porodice, omladine i sporta, Ministarstvo pravde, Ministarstvo unutrašnjih poslova, Ministarstvo zdravlja i socijalne zaštite i Ministarstvo prosvjete i kulture). Važno je napomenuti da su ovim protokolom propisani opšti standardi postupanja za sve subjekte zaštite, organe i organizacije koji pružaju pomoć, podršku i zaštitu žrtvama nasilja u porodici, te da se istim ne dovodi u pitanje postojanje sličnih dokumenata koje su akteri na sprečavanju nasilja sklopili na nivou jedinica lokalne samouprave i u skladu sa kojima postupaju. Ipak, u slučaju da zaključeni protokoli na lokalnim nivoima nisu usaglašeni sa odredbama opšteg protokola, propisana je obaveza direktne primjene opšteg protokola25.
Brojni protokoli na lokalnim nivoima u oblasti suzbijanja nasilja u porodici zaključeni su prevashodno zahvaljujući naporima lokalnih nevladinih organizacija koje se bave pružanjem zaštite ženama žrtvama nasilja u porodici i partnerskoj saradnji istih sa lokalnim organima vlasti. U izradi ovih protokola i njihovom potpisivanju učestvovali su tzv. referalni mehanizmi, odnosno nadležni autoriteti direktno zaduženi za zaštitu i prevenciju nasilja u porodici na nivou opština/gradova u RS (napominjemo da organi koji se bave krivičnim gonjenjem i kažnjavanjem počinioca nasilja nisu u svim slučajevima potpisnici ovih protokola). U posljednjem usvojenom izvještaju o provođenju Strategije za borbu protiv nasilja u porodici do 2013. godine za Republiku Srpsku navodi se da su “[u]spostavljeni ili su u fazi uspostavljanja novi lokalni protokoli o saradnji i referalni mehanizmi za postupanje u slučajevima nasilja u porodici u opštinama Prijedor, Bijeljina, Lopare, Ugljevik, Trebinje, Novi Grad, Doboj, Derventa, Brod, Šamac, Grad Istočno Sarajevo (sa svim opštinama: Istočna Ilidža, Istočno Novo Sarajevo, Istočni Stari Grad, Pale, Sokolac, Trnovo), Višegrad, Novo Goražde, Foča, Rogatica, Čajniče, Vukosavlje, Nevesinje, Berkovići, te da se očekuje da se poveća broj opština koje uspostavljaju ove protokole“26. Takođe, u prvoj polovini 2013. godine potpisan je i Protokol o međusobnoj saradnji institucija i nevladinih organizacija Regije Banja Luka u pružanju podrške maloljetnim žrtvama rodno zasnovanog nasilja27.
U prethodnom periodu takođe, zahvaljujući ekspertizi nevladinih organizacija i njihovoj produktivnoj saradnji sa nadležnim organima vlasti i međunarodnim organizacijama, na području Republike Srpske razvijeni su ili unaprijeđeni brojni instrumenti pomoći i saradnje u radu nadležnih organa i tijela na pružanju zaštite od nasilja u porodici. Nevladina organizacija „Udružene žene“ Banja Luka rukovodile su multiresornom radnom grupom koja je izradila Nacrt minimalnih standarda postupanja na sprečavanju i suzbijanju nasilja u porodici, koji je podnesen Savjetu za borbu protiv nasilja u porodici na usvajanje, te je izrađen i Nacrt jedinstvenog protokola o saradnji i postupanju na sprečavanju i suzbijanju nasilja u porodici28. Takođe, u saradnji nevladine organizacije „Budućnost“ Modriča i UNFPA uspostavljen je Model referalnog mehanizma za oblasti nasilja u porodici i nasilja nad djecom za područje Modriče, sa ciljem multiplikacije primjene ovog modela u drugima opštinama u RS29.
Takođe, brojni su priručnici – kao vrsta profesionalnog vodiča za postupanje nadležnih u slučajevima nasilja u porodici – izdani od strane najšireg broja društvenih aktera, od kojih prednjače entitetski Gender centri i brojne lokalne nevladine organizacije, te međunarodne organizacije koje djeluju na području BiH. Priručnici i drugi edukativni materijali isto tako doprinose osiguranju da će se standard dužne pažnje u postupanju prema nasilju u porodici primjenjivati i poštovati od strane nadležnih lica i tijela. S tim u vezi, posebno je značajan “Sprečavanje i suzbijanje nasilja u porodici u Republici Srpskoj”30 – priručnik za postupanje subjekata zaštite, u izdanju Gender centra Republike Srpske, koji predstavlja jednu vrstu profesionalnog vodiča za postupanje subjekata zaštite sa prijedlozima i preporukama protokola za postupanje. Iako je formalno-pravno neobavezujući dokument, priručnik ima veliku obrazovnu svrhu, s obzirom na to da služi za upoznavanje stručnih kadrova unutar nadležnih javnih ustanova i organa vlasti sa tematikom nasilja u porodici i obavezujućim međunarodnim i domaćim pravnim standardima zaštite od nasilja u porodici.
Detaljan prikaz relevantnih edukativnih priručnika za profesionalce koji su dužni pružiti zaštitu od nasilja u porodici i uopšte o provođenju edukativnih aktivnosti u vezi rodno zasnovanog nasilja, predstavljen je u okviru analize stanja po članu 15 konvencije.
MINUS
e. Da li je bilo slučajeva nasilja prema ženama ili u porodici pred državnim sudom u kojima su se kršili standardi potpune posvećenosti u slučajevima nasilja nad ženama / u porodici? Da li je bilo slučajeva pred međudržavnim tijelom (Sud za ljudska prava Savjeta Evrope i Komitet CEDAW) zbog kršenja ljudskih prava žrtava?
Odgovor:
e. Da li je bilo slučajeva nasilja prema ženama ili u porodici pred državnim sudom u kojima su se kršili standardi potpune posvećenosti u slučajevima nasilja nad ženama / u porodici? Da li je bilo slučajeva pred međudržavnim tijelom (Sud za ljudska prava Savjeta Evrope i Komitet CEDAW) zbog kršenja ljudskih prava žrtava?
Odgovor:
MINUS
f. Da li je bilo istraživanja o profesionalnim stavovima, uključujući stereotipe o nasilju prema ženama, rodno zasnovanom nasilju i/ili nasilju u porodici? Ako je odgovor potvrdan, navedite informacije o uzorku istraživanja i metodologiji, rezultatima i preporukama, ako je moguće.
Odgovor: Kada su u pitanju izvori koji bi mogli otkriti profesionalne stavove službenih lica po pitanju nasilja nad ženama i rodno zasnovanog nasilja, važno je napomenuti da, u posmatranom vremenskom periodu na koji se analiza referiše, autori ove studije nisu pronašli javno dostupne podatke o provedenim istraživanjima profesionalnih stavova nadležnih javnih službenika i službenica na području BiH koja bi uključivala proučavanje stereotipa o nasilju nad ženama, rodno zasnovanom nasilju ili nasilju u porodici31.
PLUS
f. Da li je bilo istraživanja o profesionalnim stavovima, uključujući stereotipe o nasilju prema ženama, rodno zasnovanom nasilju i/ili nasilju u porodici? Ako je odgovor potvrdan, navedite informacije o uzorku istraživanja i metodologiji, rezultatima i preporukama, ako je moguće.
Odgovor: Kada su u pitanju izvori koji bi mogli otkriti profesionalne stavove službenih lica po pitanju nasilja nad ženama i rodno zasnovanog nasilja, važno je napomenuti da, u posmatranom vremenskom periodu na koji se analiza referiše, autori ove studije nisu pronašli javno dostupne podatke o provedenim istraživanjima profesionalnih stavova nadležnih javnih službenika i službenica na području BiH koja bi uključivala proučavanje stereotipa o nasilju nad ženama, rodno zasnovanom nasilju ili nasilju u porodici31.
U novije vrijeme, profesionalna zajednica je krenula sa provođenjem istraživanja generalnog tipa po pitanju rodnih stavova stanovništva i prevalence nasilja u porodici u BiH. Studija o rasprostranjenosti i karakteristikama nasilja nad ženama u Bosni i Hercegovini iz 2013. godine, iako ne zadire u pitanje ispitivanja stavova profesionalaca/ki, utvrđuje da je daleko najšire “rasprostranjeno nasilje koje nad ženama vrše njihovi sadašnji ili bivši partneri, koji su počinioci u 71,5% slučajeva”32. Ono što je indikativno u sferi percipiranja uloge i odgovora nadležnih institucija i ustanova na pružanju zaštite od nasilja u porodici, a od strane intervjuisanih žena, ogleda se u podatku da je tek oko 5% žena izloženih nasilju potražilo podršku neke od institucija. Jedan od identifikovanih razloga za neobraćanje institucijama, između ostalih, jeste i nisko povjerenje u institucije33. S druge strane, studija navodi:
“Kada su u pitanju ocjene postupanja službi u slučajevima kada su žene zatražile podršku, nalazi istraživanja ukazuju na to da nadležne službe ne postupaju uvijek u skladu sa principima pune zaštite žena. Tako su zabilježeni slučajevi u kojima policija i zdravstveni radnici nisu reagirali na adekvatan način (tretirali su ženu kao da je isprovocirala nasilje, nisu udaljili nasilnika, nisu prijavili slučaj ili uputili žrtvu na pravu instancu). Ipak, treba napomenuti da su žene u većini slučajeva navele relativno pozitivna iskustva, odnosno ocijenile su da je podrška ovih službi, bar djelimično, pomogla da riješe problem izloženosti nasilju”34.
U Republici Srpskoj u 2010. godini provedeno je mapiranje stanja u oblasti borbe protiv rodno zasnovanog nasilja i nasilja u porodici povjereno Gender centru RS35. Terensko istraživanje u okviru analize obuhvatilo je održavanje dubinskih intervjua sa pružaocima usluga zaštite od nasilja, odnosno pripadnicima/cama policije, pravosuđa, obrazovnog sektora, zdravstva i socijalne zaštite, te popunjavanje upitnika od strane istih. U okviru intervjua sa ispitanicima/cama se razgovaralo o njihovim stavovima o nasilju, iako se analiza doticala pitanja: poznavanja koncepta rodnog nasilja, poznavanja zakona i međunarodnih propisa, upotrebe zakona i propisa u svakodnevnoj praksi, saradnje sa drugim subjektima zaštite, prethodne edukacije iz ove oblasti i potrebe za novim edukacijama – što prate i preporuke studije stanja. Iako ne postoje uopšteni zaključci o stavovima ispitanih lica o nasilju u porodici, iz analize proizilazi da intervjuisani subjekti zaštite dijele mišljenje o nasilju u porodici kao djelu visokog stepena društvene opasnosti, koje zahtijeva snažniju društvenu reakciju šire javnosti. Uočena je senzibilnost u pristupu sudija i tužioca, prosvjetnih radnika i radnica fenomenu rodno zasnovanog nasilja; te razumijevanje osnova rodne diskriminacije od strane zdravstvenih i socijalnih radnika/ca, dok je kod istih uočeno i postojanje stereotipnih stavova o uzrocima i posljedicama nasilja u porodici i drugih oblika rodnog nasilja, s obzirom na zastupljene stavove da se nasilje u porodici pretežno vezuje za socijalno ugrožene porodice, probleme alkoholizma, nezaposlenosti, nedostatka obrazovanja i dr36. Jedna od preporuka koja se konstantno provlači kroz analizu – u segmentu koji se dotiče stavova profesionalaca – jeste potreba za organizovanjem zajedničkih tematskih edukacija institucionalnih subjekata zaštite (odnosno uključivanje policajaca, sudija i tužilaca, socijalnih radnika, medicinskih radnika, predstavnika nevladinih organizacija koje rade sa žrtvama nasilja u porodici i novinara u edukaciju).
Na osnovu svega navedenog u ovom poglavlju, može se zaključiti da je unutrašnji pravni sistem u BiH usklađen sa standardom dužne pažnje iz člana 5 Konvencije.
MINUS
[1] Iz međunarodnih normativnih akata pored Istanbulske konvencije (kao npr. Opšta preporuka br. 19 CEDAW Komiteta o nasilju nad ženama (1992), Preporuka br. 5 Komiteta ministara Savjeta Evrope o zaštiti žena od nasilja (2005) i jurisprudencije Evropskog suda za ljudska prava (npr. Opuz protiv Turske, 2009; i uopšte predmeta koji se dotiču kršenja ljudskih prava žena kao posljedice zakazivanja pozitivnog odgovora države na nasilje u porodici počinjeno od privatnih lica) proizilazi da nadležni organi treba da preduzmu sve zakonski potrebne mjere, odnosno racionalno predvidljive mjere u konkretnom slučaju nasilja kako bi odgovor nadležnih organa na nasilje u porodici bio u skladu sa poštovanjem standarda dužne pažnje. Za više informacija vidi Obrazloženje konvencije Savjeta Evrope o prevenciji i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici. Pristup tekstu na engleskom jeziku http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/210.htm
[2] Član 2 Zakona o zaštiti od nasilja u porodici RS; član 3 Zakona o zaštiti od nasilja u porodici FBiH.
[3] Član 12 Zakona o zaštiti od nasilja u porodici RS.
[4] Član 37 Zakona o zaštiti od nasilja u porodici FBiH.
[5] Član 116 KZ FBiH („Službene novine Federacije BiH“, br. 36/03 i dr.), član 96 KZ RS („Službeni glasnik“, br. 49/03), član 116 KZ BD („Službeni glasnik Brčko Distrikta“, br. 10/03).
[6] Član 195 i član 200 Zakona o obligacionim odnosima. Napomena: Zakon o obligacionim odnosima je iz vremena SFRJ, primjenjuje sa kao važeći zakon na svim nivoima vlasti u BiH u skladu sa ustavima u BiH.
[7] Član 347 KZ RS, član 383 KZ FBiH, član 377 KZ BD.
[8] Član 354 KZ RS, član 387 KZ FBiH, član 381 KZ BD.
[9] Član 359 KZ RS.
[10] Član 376 KZ RS, član 357 KZ FBiH, član 351 KZ BD.
[11] Član 89 stav 3. Zakona o policijskim službenicima Republike Srpske (“Službeni glasnik Republike Srpske”, br. 43/10, 78/11); član 105. stav 2. Zakona o policijskim službenicima Federacije BiH (“Službene novine Federacije BiH”, br. 27/05).
[12] Član 91 Zakona o policijskim službenicima RS; član 107. Zakona o policijskim službenicima Federacije BiH.
[13] Član 103 Zakona o policijskim službenicima RS; član 121. Zakona o policijskim službenicima Federacije BiH.
[14] Vidi npr. Pravilnik o disciplinskoj odgovornosti policijskih službenika RS (“Službeni glasnik Republike Srpske”, br. 83/10); Pravilnik o disciplinskoj odgovornosti policijskih službenika Ministarstva unutrašnjih poslova Zeničko-dobojskog kantona.
[15] Član 54 Zakona o visokom sudskom i tužilačkom vijeću BiH (“Službeni list BiH”, br. 25/04)
[16] Vidi članove 56 i 57 Zakona o visokom sudskom i tužilačkom vijeću BiH. Između ostalog navedeni disciplinski prekršaji su: povreda načela nepristrasnosti; postupanje s pristrasnošću i predrasudama tokom obavljanja službenih dužnosti zbog rase, boje, pola, vjerske pripadnosti, etničkog porijekla, nacionalne pripadnosti, seksualne opredijeljenosti ili društvenog i ekonomskog statusa stranke; očigledno kršenje obaveze ispravnog postupanja prema strankama, njihovim pravnim zastupnicima, svjedocima, ili drugim osobama; odavanje povjerljivih informacija koje proizilaze iz vršenja dužnosti sudije ili tužioca; nemar ili nepažnja u vršenju službenih dužnosti; donošenje odluka kojim se očigledno krši zakon ili uporno i neopravdano kršenje pravila postupka i dr.
[17] Npr. Pravilnik o primanju i postupanju po pritužbama na rad Okružnog suda u Banjaluci i njegovih sudija i radnika (Broj su: 1427/05 od 25.04.2005).
[18] Npr. Zakon o sudovima Republike Srpske (“Službeni glasnik Republike Srpske”, br. 111/04)
[19] Petrić, Aleksandra et al. Alternativni izvještaj o implementaciji CEDAW Konvencije i ženskim ljudskim pravima u Bosni i Hercegovini, Prava za sve Sarajevo, 2010; OSCE, Krivična odgovornost i sankcioniranje počinilaca nasilja u porodici, Analiza i preporuke o krivičnopravnim sankcijama u predmetima nasilja u porodici u Bosni i Hercegovini, OSCE, 2011; Udružene žene Banja Luka, “Lara” Bijeljina, Praćenje i analiza krivičnih postupaka i sudske prakse u oblasti seksualnog i rodno zasnovanog nasilja u Republici Srpskoj, Udružene žene Banja Luka i “Lara” Bijeljina 2011.
[20] Evropski sud za ljudska prava, Šobota-Gajić protiv Bosne i Hercegovine, aplikacija br. 27966/06.
[21] Član 39 Zakona o zaštiti od nasilja u porodici FBiH.
[22] Opštine koje su potpisale protokol su: Zenica, Kakanj, Visoko, Maglaj, Doboj-Jug, Vareš, Olovo i Usora.
[23] “Protokol o međusobnoj saradnji u radu na prevenciji i zaštiti žrtava nasilja" potpisali su Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i izbjeglice Zeničko-dobojskog kantona, Ministarstvo unutrašnjih poslova Zeničko-dobojskog kantona, Opština Zenica, JU Centar za socijalni rad Zenica, Pedagoški zavod Zenica, JU Dom-porodica Zenica, JU Dom zdravlja Zenica, JZU Kantonalni zavod za borbu protiv bolesti ovisnosti, Opštinski sud u Zenici, U.G. “Medica” Zenica, U.G. "Romano Centro" Zenica, U.G. "Društvo socijalnih radnika" Zeničko-dobojskog kantona.
[24] Opšti protokol o postupanju u slučajevima nasilja u porodici u Republici Srpskoj („Službeni glasnik Republike Srpske“, br. 104/13).
[25] Član 5 st. 2 Opšti protokol o postupanju u slučajevima nasilja u porodici u Republici Srpskoj („Službeni glasnik Republike Srpske“, br. 104/13).
[26] Gender centar Republike Srpske, Strategija za borbu protiv nasilja u porodici u Republici Srpskoj do 2013. godine: Izvještaj za 2011. godinu, 2011; str. 11. Dostupno na: http://goo.gl/9tfhDs.
[27] Potpisnici Protokola su Ministarstvo unutrašnjih poslova RS, Ministarstvo pravde RS (Centar za besplatnu pravnu pomoć Vlade Republike Srpske), Ministarstvo prosvjete i kulture RS, JU „Centar za socijalni rad” Banja Luka, Centar za mentalno zdravlje Banja Luka, Psihijatrijska klinika Banja Luka, Gender centar Vlade RS, Okružno tužilaštvo Banja Luka, Osnovni i Okružni sud Banja Luka, fondacija “Udružene žene” Banja Luka i UG “Nova generacija”. Izvor: Regionalna mreža za djecu uključenu u život i rad na ulici. Dostupno na: http://goo.gl/EZCVi8.
[28] Gender centar Republike Srpske, Strategija za borbu protiv nasilja u porodici u Republici Srpskoj do 2013. godine: Izvještaj za 2011. godinu, 2011; str. 12.
[29] BiH, Četvrti i peti periodični CEDAW izvještaj Bosne i Hercegovine, 2011; str. 15. Dostupno na http://goo.gl/QLqIL7.
[30] Gender centar Republike Srpske, Sprečavanje i suzbijanje nasilja u porodici u Republici Srpskoj: priručnik za postupanje subjekata zaštite, 2. dopunjeno izdanje. Dostupno na http://goo.gl/jOHh37.
[31] Ipak, u prethodnom periodu objavljivani su akademski radovi u okviru kojih su provođena istraživanja ličnih stavova i predrasuda službenih lica o pitanjima zaštite žena od rodno zasnovanog nasilja (npr. Petrić, Natalija. Uticaj pravne regulative na zaštitu žene od rodno zasnovanog nasilja, magistarski rad, Centar za interdisciplinarne postdiplomske studije, Univerzitet u Sarajevu, 2008). Takođe, pojedinačna istraživanja ograničenog obima o stavovima i praksama rada službenih lica koja postupaju povodom nasilja u porodici vršena su u sklopu brojnih projektnih aktivnosti NVO-a i gender institucionalnih mehanizama u BiH putem fokus grupa i elitnih intervjua, te konačno postoje saznanja o provođenju istraživanja o rodnim stereotipima među nosiocima i nositeljicama sudijske funkcije u BiH (u momentu pisanja ove analize rezultati istraživanja nisu bili dostupni javnosti).
[32] Agencija za ravnopravnost polova BiH, Studija: Rasprostranjenost i karakteristike nasilja nad ženama u Bosni i Hercegovini, 2013; str. 19. Dostupno na http://www.arsbih.gov.ba/images/documents/studija_prevalenca.pdf.
[33] Agencija za ravnopravnost polova BiH, Studija: Rasprostranjenost i karakteristike nasilja nad ženama u Bosni i Hercegovini, 2013; str. 20.
[34] Id.
[35] Gender centar RS, Sprečavanje i suzbijanje rodno zasnovanog i porodičnog nasilja u Bosni i Hercegovini: zakonodavstvo i prakse u Republici Srpskoj, 2010. Dostupno na http://goo.gl/6b1uDk.
[36] Gender centar RS, Sprečavanje i suzbijanje rodno zasnovanog i porodičnog nasilja u Bosni i Hercegovini: zakonodavstvo i prakse u Republici Srpskoj, 2010; str. 30, 35, 37 i 46.
UBL AC NSRP Drutvo SOS telefon CZR Sigurna enska kuca WAVE
Lara ene, Mostar Medica, Zenica Prava za sve Buducnost, Modrica
Savet Evrope
 
UBL AC NSRP Drutvo SOS telefon CZR Sigurna enska kuca WAVE Lara ene, Mostar Medica, Zenica Prava za sve Buducnost, Modrica Savet Evrope
 
Kampanju podržava:
EU
Sadržaj stranice je isključiva odgovornost autorki i ni na koji način ne odražava stavove Evropske unije.
Kampanju podržava:
EU    EU
Sadržaj stranice je isključiva odgovornost autorki i ni na koji način ne odražava stavove Evropske unije.